مگويي كه آتش پرستان بُدَند    پرستنده ي نيك يزدان بُدَند                

زرتشت پيامبر:‌‌‌ زرتشت(  زرت اشتر(شتر زردفام) -زردشت - زردهشت) پيامبري بوده از نژاد آريايي كه ما از زمان ظهور او دقيقا اطلاع نداريم. بعضي مورخين يونان قرن دوم وسوم قبل از ميلاد - آنطوركه در زمان آنها شايع بوده است - ميگويند هزاران سال از عهد زرتشت ميگذرد، اين اشاره احتمالاً زمان زرتشت را از هزار سال قبل از ميلاد پيشتر ميبرد.

محققين معاصر عقيده دارند كه در اين قول تا حدي مبالغه شده است وزمان زرتشت تا اين زمان قدمت نمي تواند داشته باشد. برخي گويند زمان ظهور او بين ۶۰۰ تا ۹۰۰ قبل از ميلاد دانسته اند. پرفسور گلدنر آلماني عقيده دارد كه زمان زرتشت از شش قرن قبل از ميلاد  تجاوز نميكند.اكثر محققين نيز همين عقيده را دارند. پس در اين صورت مي توان گفت زرتشت و كورش بزرگ هخامنشي حدوداً دريك زمان مي زيستند.

درباره ي محل ظهور زرتشت عقيده اغلب علما بر اين است كه در ايران شمالي بوده است، يعني سرزمين آذربايجان (آتروپاتگان) كه در بخش (ونديداد) از كتاب اوستا بكلمه ي (ايراناويجو) يا (ايران ويژه) تعبير شده ومركز ظهور زرتشت بايد باشد.

زرتشت مردم را به دين (مَزْديَسْنا) يعني توحيد كه مردم را از شرك و و بت پرستي منع مي كرد دعوت نمود. دين آرياييهاي ايران قبل اززرتشت مثل معتقدات ساير ملل آريايي بود. اينان اوايل امر مظاهر طبيعي را مي پرستيدند، سپس خورشيد را مورد تكريم وپرستش قرار دادند؛ بعدها آتش جانشين خورشيد شد، زيرا از ميان عناصر مادي، تنها آتش منشأ ومنبع نور وگرما بود. در اين زمان براي پرستش آتش در كوهها معابد وقربانگاههايي ميساختند، اين معابد بوسيله ي روحانياني بنام مُغ‌(موگوش) اداره ميشد وهمين كلمه بعدها نماينده آتش پرستي شد كه به عِبْري مجوس خوانده مي شود.زرتشت همه ي معتقدات مجوسهاي قديم را باطل شمرد وگفت: نه نيروها وارواح بيشمار براي خير،و نه خدايان بيشمار براي شرّ هيچكدام وجود ندارد، فقط يك خدا هست وآن اَهورامَزدا (=هست كننده) است كه همتا ندارد و يكتاست، پاك، خداي حقّ ونور، خالق حكيم و تواناست كه هيچكس در خدايي و پادشاهي  اوشريك نيست، قواي روحي كه گمان ميكردند خالق خير يا شرّند، خالق نيستند، بلكه خود آنها مخلوق اهورامزدا محسوب ميشوند، خداوندان خير بنام اَمِشاسْپَندان و(يَزِتا) يعني فرشتگان خوانده ميشوند. درگاتها- كه قسمتي از اوستا كه كتاب ديني زرتشتيان است- نام عدهاي از اين مصادر خير را ميتوان يافت كه از آن جمله (آشا) (وَهوَمنا) (خشَترا) (ارمتي) (هوروتات«خرداد») (اَمِرْتات«امرداد») را مي توان نام برد. همچنين زرتشت تصريح كرد كه براي شرّ، خدايي خاص نيست بلكه مظهر آن (( اَنْگره مي نيوش)) يا شيطان نام دارد. بعدها نام او تحريف شده واو رابه نام (آنرومين) خوانده اند وبالاخره باز هم تحريف يافته و به (اَهرِمن-اهريمن) مشهور شد.

عنصر اساسي دين زرتشت عبارت است از اعتقاد به دنياي ديگر: زرتشت گويد كه زندگي انسان با مرگ او در اين دنياي مادي پايان نمي پذيرد، بلكه بعد از زندگي اين دنيا، زندگي ديگري در انتظار اوست، وآن حيات- حيات دوم- دو جنبه ميتواند داشته باشد: دنياي خوشبختي ودنياي بدبختي. كساني كه در دنيا به نيكي روزگار گذرانيده اند به سعادت داخل خواهند شد و آنها كه تن به پستي و فِسق نهادند، عالم بدبختي در انتظار آنهاست.

اعتقاد به روح نيز ازمعتقدات اصلي دين زرتشتي است. در اين دين جسم را فناپذير ميدانند ولي جان پس از مرگ باقي است وجزاي خود را بر اساس آنچه در دنيا كرده است خواهد ديد.

مهمترين چيزي كه در دين زرتشتي جلب نظر ميكند، قانون اخلاقي آن است، در دين زرتشت اخلاق از دين جدا نيست بلكه جزء دين است. ازينجهت  در نزد زرتشتيان دين در حكم شعائر ملّي نبود كه فقط براي مراسم و تشريفات ظاهري صورت پذيرد، بلكه درحكم قانون و رژيم زندگاني فردي محسوب ميشود. پاكي نفس و نيكي كردار مِحوري بود كه تعاليم زرتشت بر گردن آن مي چرخيد. دردين زرتشت بايد پندار و كردار و گفتار همه جا با اين اين قانون مذهبي توافق كامل داشته باشند. قانون فوق در سه جمله ي ((هومَت))، ((هوخْتْ)) و ((هووَرِشْتْ)) كه به پندارنيك، گفتارنيك و كردارنيك ترجمه شده است خلاصه ميشد.

دين زرتشت اصولا از شائبه ي بت پرستي مبرّا بوده و به هيچ وجه شكلي از اشكال پرستش بُت ها را اجازه نميداد. مدتها كه بر اين دين گذشت، تحريف و تبديل در آن راه يافت اگرچه پيروان آن معذلك هرگز رو به بت پرستي نياوردند. از اين رو ملكم خان در كتاب خود موسوم به (تاريخ ايران) گويد: «پارسيان در ميان سايرملل قديم تنها ملتي هستند كه در هيچ يك از ادوار تاريخي خود به بت پرستي رو نياوردند.»  كليه پيروان زرتشت يكتاپرستي را پيشه كردند و اگر ادعا كنيم كه تاريخ قديم جز دو تن نديده است كه در دنياي بت پرستي آنزمان مردم را به يگانه پرستي دعوت كنند اشتباه نكرده ايم. اين دو پيغمبر عبارتند از ابراهيم عليه السلام از قوم سامي و زرتشت پيغمبر از ملل آريائي .

زرتشت و ثنويت: مدتها مردم گمان داشتند كه  دين زرتشت بر اساس ثنويت، يعني اعتقاد به وجود دو خدا (خداي خير و خداي شرّ) بنا شده است. همچنان كه مغ ها قبل از زرتشت چنين اعتقادي داشتند. اما بعدها پس از تحقيقات زياد معلوم شد كه اين گمان خطا بوده است، صحيح است كه زرتشت اعتقاد به دو اصل- اصل خير و اصل شر- دارد وليكن هيچوقت آن دو را بصورت دو خدا و برابر يكديگر نشان نداده است وفقط مغ ها- قبل از او- چنين اعتقادي داشتند. زرتشت اين مطلب را به كلي انكار كرد و فقط ((اخلاق ثنويت)) را وارد دانست نه اينكه در كار خدا ثنويت را قبول كند. در زرتشت ثنويت درباره ي خدا نيست، بلكه درباره ي منشأ خير و شرّ است. زرتشت ميگويد دو اصل وجود دارد: اصل خير و اصل شرّ،آنكه جلب شرّ ميكند  انگره مينو  يا  اهرمن  است كه همان شيطان بايد خواند. از اين ثنويت هيچ ديني مبرّا نيست، نهايت درجات آن در اديان مختلف فرق ميكند. دين يهود وعيسي واسلام هر كدام معتقد به شيطان هستند، اگر در واقعيت انگره مينوي اوستا و شيطاني كه در كتاب خلق- تورات- از آن نام برده شده بنگريم تفاوت ذاتي ميان آن دو نخواهيم يافت.

روح اخلاقي مَزْديَسْنا: محققين عصر حاضر عموماً عقيده دارند كه تعاليم زرتشت در ترقي و پيشرفت روح فكري و اخلاقي رُل بزرگي بازي كرده است. اين  دين در پانصد سال قبل از ميلاد چنان اخلاق ايرانيان ماد و پارس را پاك و تطهير كرده بود كه مردم يونان و روم در برابر آنان ازلحاظ درجات اخلاقي بسيار پست تر بودند. ديني كه هدف و منظور آن، صفاي فرد و بركناري شخص از پيروي  كارهاي ناپسنديده است، سزاوار بود كه پايه هاي كاخ اخلاق و خصائل حميده را در وجود مردم بنا سازد. چه كساني باين موضوع شهادت داده اند؟ شاهد اين موضوع كساني هستند كه نه تنها با پارسيان دوست نبودند بلكه كمال دشمني و خصومت را داشتند. با اين همه نتوانستند فضائل اخلاقي ايرانيان را نديده گرفته سرسري بگذرند، در اين باره هِرودوت و گَزنفون دو مورخ يوناني عهد باستان هر دو اعتراف ميكنند كه فضائلي كه وجود ايرانيان بدان زينت يافته در يونانيان نيست.

دين زرتشت در زمان داريوش بزرگ به اوج كمال رسيده بود، در اين عصر است كه نداي دين زرتشت را در كتيبه هاي جاوداني داريوش بر پيشاني كوهها مي خوانيم، يكي ازين كتيبه ها كه دوهزاروپانصد سال، گذشتِ زمان را ديده به ما ميگويد:

 ((خداي بزرگ است اَهورامزدا كه آسمان را آفريده و اين زمين را آفريده و بشر را آفريده و خوشي را به بشر داده و داريوش را شاه كرده و بسلتنط رسانيده كه بزرگ است و مردان و اسبان خوب دارد. ))

 در كتيبه ديگر ميگويد:

  ((داريوش شاه گويد، اهورامزدا مرا به فضل خود پادشاهي داد و توفيق او براي بنياد گذاردن صلح و آرامش در زمين مرا ياري كرده اي اهورامزدا، مرا و خوانواده ي مرا و همه ي سرزميني را كه به من سپردي در حمايت و حفظ خود قرار ده و دعاي مرا استجابت كن.))

درجاي ديگر(داريوش) گويد:

((اي انسان،آنچه اهورامزدا امر كرد بتو مي گويم، ازراه راست مگَرد،انديشه ي بدمكن و از گناه بپرهيز.))  از اين كتيبه از زبان داريوش هم مي فهميم كه زردشت همواره مردم را به راه راست هدايت كرده است.

تحريف و تغيير مزديسنا:   انحطاط دين زرتشت از قرن سوم قبل از ميلاد شروع مي شود و دراين قرن است كه عقايد مجوسي دوباره سر بلند ميكند و مؤثرات خارجي نيز در آن تأثير مي نمايد تا جايي كه مي بينيم اين دين، دين كوروش و داريوش (هخامنشي) _ درعصرامپراطوري رومي ها و زمان «آنتوان» كاملاً بشكل ديگري تغيير يافته، سادگي اوليه خود را از دست داده و چنان عقايد ناباب در آن راه يافته و آنقدر پيرايه گرفته كه اگر خود زرتشت باز آمدي آنرا باز نشناختي . حقيقتي كه نبايد آن را نديده انگاشت اين است كه هجوم اسكندري كه تنها از لحاظ سياسي، دولت پارس را خُرد نكرد، بلكه پيكر دين مقدس و ملي را هم جريحه دار ساخت. يك روايت باستاني ايراني ميگويد كه كتاب ديني مقدس زرتشت روي دوازده هزار پوست گاو با آب زر نوشته شده بود. اين كتاب در ايّام هجوم اسكندر به آتش سوخته شد. البته اين كتاب روي دوازده هزار پوست گاو نوشته شده باشد شايد مبالغه آميز باشد، اما چيزي كه در آن شك نيست اينست كه هجوم اسكندر با اوستا، كتاب زرتشت، همان كرد كه غارت بخت النصر با تورات نمود، زيرا پس ازاين  دوغارت، هردو دين، سرمايه ي اصلي خود را كه كتاب مقدّسشان باشد از دست دادند. _  پانصد سال پس از اسكندر كه امپراطوري ساساني تشكيل شد پارسيان بفكر ايجاد يك رفورم در دين زرتشتي افتادند، و همانگونه كه عزراي پيغمبر، تورات را پس از پايان يافتن دوره ي اسارت بابل جمع آوري كرد، گفته ميشود اردشير بابكان نيز كتاب اوستا را از نو گرد آورد. مسلم بود كه اصولاً خصوصيات دين در اين مدت بسيار تغيير و تحريف يافته و حتي مَسْخْ شده بود. دين زرتشتي در اين زمان ديني خالص نبود، بلكه مخلوطي از عقايد مجوسي قديم و عقايد يوناني و زرتشت بشمار ميرفت و البته تفسير موبدان و تشريح و حاشيه نوشتن فتواي آنها نيز كار را بجائي مي رساند كه دين را از اصل دور مي ساخت.

اسلام و زرتشتيان: روزي كه اسلام ظهور كرد، اين دين زرتشتي تغيير يافته همچنان معروف بنام مجوسي بود. پيغمبر اسلام(ص) اصول آنرا سست نكرد و فرمود كه با آنان- زرتشتيان- مثل اهل كتاب رفتار كنيد: ((سنّوا بِهِم سُنّة اَهْل الكتاب)). ازينجهت مشاهده مي كنيم كه اسلام، زرتشتيان را در مقام مشركين قرار نداده است، بلكه آنان را تا مقام اهل كتاب بالا برده، همچنانكه به اصول دين يهود و نصاري نيز اعتراف فرموده است. همچنان كه اسلام اصول دين يهود و نصاري را محترم شُمرد و فقط با عقايد تحريف و تبديل شده ي آنان مخالفت داشت، دراصول با دين زرتشتي نيز موافقت نموده و فقط مجوسيّتِ تغيير پذيرفته ي مَسْخْ شده را انكار نموده است.

از اميرالمومنين علي عليه السلام روايت شده است كه فرمود: من ميدانم زردشتيان شريعتي دارند كه بدان رفتار ميكنند و كتابي كه بآن ايمان دارند، بنابراين با آنان همان معامله ي اهل كتاب را روا داريد.

مسلمين متوجه بودند كه دين زرتشتي در اصل آتش پرستي نداشته بلكه به توحيد دعوت مي نموده و هم چنبن زردشت از پيغمبران باستاني بشمار بوده است. فردوسي در شاهنامه جاوداني خود در تأييد اين عبارت گويد:

                          مگويي كه آتش پرستان بدند       پرستنده نيك يزدان بدند

ابوريحان بيروني در همان عصر فردوسي ميزيسته و تواريخ و سنن ملل قديم را تحقيق مي نموده است در ((آثارالباقية)) آنطور كه ظاهراست بين مجوسي و زرتشتي فرق مي گذاشته است. شيخ اشراق شهاب الدين سُهروردي مقتول، در كتاب خود ((حكمت شرق)) نه تنها تصريح دارد كه زرتشت پيغمبر بوده است، بلكه بين زرتشتي و مذهب ((افلاطوني جديد)) توافقي دريافته است و پس از او شارح حكمت اشراق علامه قطب الدين شيرازي نيز عقايد او را تأييد مينمايد.

پس از آنكه عربها آنچه از كتب پارس قديم يافتند دست به ترجمه ي آن زدند، كتاب اوستايي را هم كه در عصر ساساني تأليف شده بود ترجمه نمودند و حمزه ي اصفهاني نيز در كتاب خود چندين بار از ترجمه نام مي برد. مسعودي و بيروني نبز از ترجمه ي اوستا سخن ميگويد و مينويسد كه شامل ۲۱ جزء است و هر جزء آن قريب ۴۰۰صفحه است. مخصوصاً از دو جزء آن نام برده ميشود: يكي جزء (( تيشْتَرَيَشْتْ)) كه در آن از ابتدا و انجام دنيا سخن ميرود، جزء ديگر ((هادوخت)) كه محتوي اندرزها و پندهاي اخلاقي است.

متاسفانه اين نسخه اوستايي كه در قرن چهارم هجري وجود داشته و حمزه بدان تصريح نموده ناياب گرديده و در كتابخانه هاي امروز دنيا اثري از آن نيست. آنچه را كه اكنون اوستا مي ناميم فقط يك جزء ناقص از همان اوستاي ساساني است كه بوسيله ي پارسياني كه به هند مهاجرت كرده اند بدست ما رسيده است. محتويات اين جزء شامل پنج فصل از گاتها است كه ممكن است از زمان زرتشت باقيمانده باشد و بقيه بعد از آن تدوين گرديده است.

         - فروهر نماد مقدس زرتشتیان.

 (به آيين گذشتگانتان احترام بگذارید).

 (هدف از اين نوشته تبليغ دين زرتشت نيست بلكه روشن كردن حقيقت وسيري در تاريخ است)

امیرعباس میرترابی ــ دی ماه ۱۳۸۷